يعنى نه از طريق دستور الهى ، و نه از طريق دليل عقل هيچ حجت و برهانى براى كار خود مطلقا ندارند . بديهى است كسى كه در اعتقاد و اعمال خود متكى به دليل روشنى نيست ، ستمگر است ، هم به خويش ستم كرده ، و هم به ديگران ، و به هنگام گرفتار شدن در چنگال مجازات الهى هيچكس قدرت دفاع از او ندارد ، لذا در پايان آيه مىگويد : « براى ستمكاران ياور و راهنمايى نيست » ( * ( وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ ) * ) . بعضى از مفسران گفته‌اند كه « نصير » در اينجا به معنى دليل و برهان است ، چرا كه يارى كننده حقيقى همان مىباشد ( 1 ) . اين احتمال نيز وجود دارد كه مراد از « نصير » ، راهنما است و مكملى است براى بحث گذشته يعنى نه حجت الهى دارند ، نه دليل عقلى كه خود به آن رسيده باشند ، و نه رهبر و راهنما و استادى كه آنها را در اين مسير يارى كند ، چرا كه آنها ستمگرند و در برابر حق تسليم نيستند . اين تفسيرهاى سه گانه با هم منافاتى ندارند هر چند تفسير اول روشنتر به نظر مىرسد . سپس به عكس العمل بت پرستان در برابر آيات خدا ، و شدت لجاجت و تعصب آنها در يك جمله كوتاه اشاره كرده مىگويد : « و هنگامى كه آيات روشن ما كه بهره گيرى از آن براى هر صاحب عقلى آسان است بر آنها خوانده مىشود ، در چهره كافران آثار انكار را به خوبى مشاهده مىكنى » ( * ( وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوه الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ ) * ) ( 2 ) . در حقيقت هنگام شنيدن اين آيات بينات ، تضادى در ميان منطق زنده

--> ( 1 ) الميزان و تفسير فخر رازى ذيل آيه مورد بحث . ( 2 ) كلمه « منكر » مصدر ميمى و به معنى « انكار » است ، و از آنجا كه انكار يك حالت درونى است و قابل مشاهده نمىباشد ، بنا بر اين منظور آثار و علائم انكار است .